2148 REWOLTA THERISOS 1905

WP

Najistotniejsze parametry

  • Typ obiektu
    historia

Opis

2148 REWOLTA THERISOS 1905

35.405353, 23.984433

W roku 1905 Elefterios Venizelos wszczął powstanie republikańskie w okolicach dawnej stolicy Kandii (ob Chania). Rewolta stanowiła kulminację sporu pomiędzy Venizelosem a księciem Jerzym. Po długiej walce politycznej Venizelos i jego zwolennicy zdecydowali się na zbrojne powstanie, którego celem było połączenie Krety z Grecją i ustanowienie bardziej demokratycznego rządu na wyspie. Venizelos potępiał korupcję otoczenia księcia i niezdolność władcy do przekonania wielkich mocarstw, by zaakceptowały ideę związku Krety z Grecją. Mocarstwa, zwłaszcza Rosja i Austro-Węgry, zdecydowanie sprzeciwiały się związkowi z obawy, że zakłóci to równowagę polityczną w Europie, szczególnie na Bałkanach. Dodatkowo, nie chcieli wspierać słabej Grecji, kosztem imperialnej Turcji.

W lutym 1905 r. Venizelos zorganizował zgromadzenie w Theriso z grupą siedemnastu innych przywódców kreteńskich, którzy stali się trzonem jego ruchu. Początkowo dołączyło do nich 300 uzbrojonych Kreteńczyków, którzy, choć nie stanowili znaczącego zagrożenia militarnego, byliby bardzo trudni do opanowania ze względu na usytuowanie Theriso w trudno dostępnym wąwozie. Wioska miała strategiczne położenie. Znajdowała się blisko (14 km) od Chanii, umożliwiała ucieczkę w niedostępne Białe Góry (gr, Lefka Ori) i zapewniała komunikację z innymi wioskami i dolinami. Oczywiście poruszanie po terenach zajętych przez powstańców było względnie łatwe dla mieszkańców znający doskonale teren. Ewentualna interwencja obcych sił trafiłaby na obrońców usytuowanych w wąskich wąwozach, łatwo kontrolowanych przez powstańców. Co więcej, wąwozy ukrywały liczne groty i jaskinie, które służyły jako naturalne schronienia dla powstańców. Wioska była już wcześniej symbolem oporu. W 1821 r., podczas greckiej wojny o niepodległość, kilkuset Greków rozniosło armię 21 tys. Osmanów.

Inicjatywa Venizelos spowodowała, że w ciągu dwudziestu dni około 7 tys. sympatyków przybyło do Theriso. Rebelia wybuchła oficjalnie 23 marca 1905 r. Od pierwszych chwil miały miejsce potyczki pomiędzy żandarmerią a rebeliantami. W pierwszym dniu powstania Venizelos oświadczył, że Enosis jest niemożliwe, dopóki książę pozostaje Wysokim Komisarzem wyspy. Następnie deklaracja została zatwierdzona przez powstańców i przeczytana 10 marca w kościele św. Jerzego w Theriso: "Naród kreteński, który zebrał się podczas zgromadzenia generalnego w Theriso w Kydonii, dzisiaj, w dniach 11/24 marca 1905 r., proklamuje związek z Królestwem Grecji". Następnego dnia Papagiannakis, były zastępca w Zgromadzeniu Kreteńskim i Konstantinos Manos, przekazali w imieniu rebeliantów, konsulom wielkich mocarstw, dokumenty przedstawiające przyczyny buntu. Wspomnieli o przejściowym charakterze obecnego rządu i chęci przyłączenia się do Grecji. Przedstawili niestabilność polityczną, która utrudnia inwestycje zagraniczne i rozwój wyspy. Na koniec wspomnieli o rosnącym ogólnym niezadowoleniu z powodu absolutystycznej natury księcia. W Theriso Venizelos zorganizował tymczasowy rząd, który drukował własne znaczki pocztowe i gazety. Papagiananakis został wybrany na prezydenta zgromadzenia powstańczego. Powstał rewolucyjny triumwirat: Konstantinos Foumis, (przyjaciel z dzieciństwa w Venizelosa i były prokurator wysokiego szczebla, a także członek parlamentu i były minister), został wyznaczony do zadań finansowych. Konstantinos Manos, (były burmistrz Chanii, zajmował się problemami wojskowymi i pełnił funkcję sekretarza generalnego). Venizelos zajął się polityką i organizacją.

Bunt spowodował, że legalna opozycja parlamentarna na Krecie postanowiła nie brać udziału w wyborach zaplanowanych na 24 marca 1905. Mimo tego wybrano zgromadzenie, które odbyło się 20 kwietnia w Chanii, zostało otwarte przemówieniem księcia Jerzego na temat gospodarki i planowanych reform. Jednakże, gdy tylko opuścił aulę, zgromadzenie zagłosowało za dołączeniem do Grecji. Następnie poinformowali konsulów wielkich mocach w Chanii o podjętych decyzjach. 31 maja, pod koniec sesji parlamentarnej, większość posłów dołączyła do buntu Theriso. Miesiąc później dwaj główni doradcy księcia, Kriaris i Koundouros (minister finansów), zrezygnowali ze swoich stanowisk i dołączyli do Venizelosa.

Bunt spowodował że książę Jerzy ogłosił stan wojenny. Miał do dyspozycji tylko 1100 żandarmów, oraz poparcie europejskich mocarstw. Obecność dwóch równoległych rządów doprowadziła do walk, w których zginęło kilka osób w pobliżu Chanii. Pod koniec kwietnia w Voukolies nastąpiło zbrojne starcie żandarmów i rebeliantów. Trzech rebeliantów i dwóch żandarmów zginęło, a piętnastu mieszkańców zostało rannych. Podczas potyczek mieszkańcy podpalili posterunek żandarmerii. Na początku sierpnia powstańcy zajęli dom celny w Kasteli Panormos.

ROSYJSKA INTERWENCJA

Rankiem 7 sierpnia rosyjska kanonierka Khrabry, z 200 gwardzistami na pokładzie, a także kilkoma kreteńskimi żandarmami, rzuciła kotwicę w Kastelli. Dwaj rosyjscy oficerowie i włoski porucznik żandarmerii udali się na spotkanie z rebeliantami, aby przekazać żądania. Włoski żandarm polecił powstańcom poddać się w ciągu pół godziny, zaś w przypadku oporu zapowiedział ostrzał. Półtorej godziny później Khrabry otworzył ogień. Ten incydent spowodował poważne zaniepokojenie rebeliantów.

W tym czasie Konstantinos Manos kierował się na Rethymno, w celu uwolnienia więźniów politycznych. Powstańcy zaatakowali Koubes (na zachód od Rethymno). Następnego dnia rosyjski pułkownik Urbanovicz wysłał pięćdziesięciu żołnierzy, by bronili pozycji, ale żołnierze nie osiągnęli zamierzonego celu. W tej sytuacji Urbanovicz poprowadził do ataku 400 żołnierzy. W obliczu takich sił rebelianci musieli porzucić swoje pozycje i skierowali się na południe do Atsipopoulo. Po krwawej walce, Kreteńczycy opuścili wioskę. Wśród ofiar walk było wielu powstańców.

INICJATYWA KSIĘCIA JERZEGO

Na początku lata 1905 r. Książę Jerzy zdał sobie sprawę z powagi sytuacji i podjął próby negocjacji z Venizelosem. Z początku zgadzając się na rozmowy w obozie Theriso, Venizelos odrzucił propozycje, stwierdzając, że jakakolwiek współpraca z Wysokim Komisarzem była niemożliwa.

AKTYWNOŚĆ ZGROMADZENIA NARODOWEGO

Podczas nowej sesji parlamentarnej we wrześniu Zgromadzenie Kreteńskie, zachęcone przez rewoltę Theriso, głosowało za kilkoma reformami wziętymi bezpośrednio z programu Venizlosa.

Podjęto następujące ustalenia:

  • Zniesienie przywileju księcia, dotyczących mianowania burmistrzów i radnych miejskich;

  • Wprowadzenie dla mężczyzn powszechnych praw wyborczych do wszystkich funkcji miejskich;

  • Zniesienie prerogatywy księcia, do mianowania dziesięciu wybranych deputowanych do Zgromadzenia;

Zniesienie ograniczeń wolności prasy;

Zanim sojusznicy Księcia mogli się ustosunkować, Zgromadzenie postanowiło zwołać Zgromadzenie Narodowe, które mogło uchwalać ustawy dotyczące wszystkich wymienionych kwestii.

REAKCJA WIELKICH MOCARSTW

Po tym, jak Zgromadzenie Krety wydało deklarację niepodległości w kwietniu 1905 r., wielkie mocarstwa odpowiedziały 2 maja: zdecydowały się użyć swoich sił morskich i lądowych, jeśli będzie to konieczne do utrzymania porządku. Tego samego dnia, w Heraklionie , grecka flaga powiewająca nad rządowym budynkiem została dyskretnie usunięta przez armię brytyjską i zastąpiona flagą kreteńską.  Wśród państw europejskich Rosja najszybciej zareagowała na wydarzenia w Theriso. W marcu i kwietniu kontyngent żołnierzy carskich skierował się w stronę Gór Białych w towarzystwie kreteńskich żandarmów. Na początku czerwca nowe wojska rosyjskie wylądowały na Krecie i zajęły kilka wiosek, podczas gdy rosyjska flota bombardowała kilka innych. Według biografa Venizelosa, Chestera, rosyjscy żołnierze byli szczególnie okrutni wobec powstańców. Brytyjczycy, udzielili formalnego wsparcia dla istniejącego reżimu i podjęli tylko kilka symbolicznych działań bez rzeczywistego wpływu na przebieg powstania. Jeśli chodzi o Francuzów i Włochów, unikali oni udziału w działaniach antyrewolucyjnych. Niemniej jednak w Alikianos , na drodze do Theriso, zebrano siły międzynarodowe gotowe do działania. Pułkownik Lubański z armii francuskiej zorganizował pierwsze spotkanie z powstańcami w Fournes. Z tego miejsca powstańcy mogli zobaczyć siły europejskie zgromadzone w dolinie. Demonstracja sił poprzedziła rozmowy które odbyły się 1 kwietnia. Uczestniczyli w nich Konstantinos Foumis i Konstantinos Manos. Pułkownik Lubański przyjął petycję powstańców. Następnego dnia udał się do Theriso z przesłaniem do Venizelosa: Mocarstwa były jednomyślne co do braku możliwości aneksji Krety przez Grecję.

Później jednak, gdy wielkie mocarstwa zdały sobie sprawę, że książę Jerzy stracił popularność, podjęły negocjacje. 13 lipca przywódcy powstańców zostali zaproszeni na spotkanie z konsulami europejskimi. Venizelos, Foumis i Manos spotkali się z konsulami w klasztorze koło Mournies. Każdy przywódca udał się do klasztoru w towarzystwie ochraniających ich powstańców. Powstańcy pozostali na zewnątrz budynku. Nie było żadnych incydentów. W związku z tym, że każda ze stron nadal pozostawała na swoich stanowiskach, podczas rozmów nie osiągnięto porozumienia

31 lipca mocarstwa ogłosiły stan wojenny. Wydaje się, że działanie to miało minimalny wpływ: powstańcy kontrolowali cały zachód wyspy i utrzymywali tam porządek. Byli przygotowani, jeśli to konieczne, wycofać się w Białe Góry. Z czasem oddziały zagraniczne zwiększyły swoją aktywność. Brytyjczycy zajęli Heraklion, Rosjanie Rethymno , Włosi Kissamos i Francuzi Agios Nikolaos, Sitia i Ierapetra. W Rethymno Rosjanie ogłosili stan oblężenia.

UPADEK POWSTANIA

W połowie października Venizelos i jego towarzysze uznali, że trudno będzie utrzymać rewoltę, tym bardziej, że najnowsze operacje wojskowe Rosjan były bezpośrednio skierowane na nich. Poinformowali, że są gotowi powierzyć los wyspy wielkim mocarstwom. Venizelos uczestniczył w nowych negocjacjach z konsulami, dążąc do uzyskania maksymalnych ustępstw w sprawach wewnętrznych wyspy.

ZIMA 1905 r

Nadejście zimy utrudniało życie powstańcom ukrywającym się w górach. Ponadto od października sytuacja finansowa znacznie się pogorszyła. Aby podtrzymać wysiłek wojenny powstańców, Venizelos musiał zaciągać pożyczki. W październiku również pojawiły się pierwsze dezercje. Rebelianckie grupy w Sitii złożyły broń i uzyskały amnestię.

W liście Venizelos skierowanym do wielkich mocarstw wyraził zamiar złożenia broni w zamian za zapewnienie honorowych warunków. Większość powstańców była gotowa oddać broń, a ci, którzy odmówili złożenia broni, zaproponowali, że gotowi są udać się do Grecji. W zamian za 800 sztuk broni i taką samą liczbę nabojów zgodzono się na amnestię.

W takich warunkach Venizelos zaakceptował kapitulację. Kilka dni później uzyskał prawo do wywiezienia do Grecji, żandarmów, którzy przyłączyli się do rewolty. 25 listopada obóz Theriso został zlikwidowany i ogłoszono amnestię.

Od początku powstania, konsulowie wielkich mocarstw z Krety działali aktywnie organizując liczne spotkania i narady. Natychmiast zaplanowano wzmocnienie miejscowej żandarmerii oddziałami europejskimi. Książę uzyskał od europejskich mocarstw zgodę na utworzenie międzynarodowego korpusu, który miał pomóc żandarmerii kreteńskiej w ochronie Chanii przed ewentualnym rebelianckim atakiem.

W listopadzie w odpowiedzi na list Venizelosa potwierdzający jego gotowość do złożenia broni, mocarstwa zgodziły się na znaczące reformy i ogłosiły powszechną amnestię.

PO POWSTANIU

Międzynarodowa komisja odwiedziła wyspę i zaleciła reformę żandarmerii kreteńskiej. Zaleciła aby dowodzili nią greccy oficerowie. Zaproponowała wycofanie sił międzynarodowych obecnych na wyspie.

Pod koniec listopada 1905 r. Około 1000 powstańców i żandarmów odpłynęło do Grecji. Pomimo ich odejścia i zakończenia buntu Venizelosa, na Krecie panowała napięta sytuacja. Napięcie się ujawniło np podczas wyborów samorządowych, w których 40 z 77 dostępnych stanowisk burmistrzów uzyskali zwolennicy Venizelosa.

opracował

Krzysztof Krasiński

mail

krasin111@wp.pl

http://greckirelaks.pl/

Obiekty w poliżu